17. Festiwal Nowe Epifanie

18.02 – 29.03.2026

Czyńcie sobie Ziemię poddaną

17. edycja Festiwalu Nowe Epifanie i 2. edycja Rodzinnych Nowych Epifanii poświęcona jest Ziemi. Termin ten rozumiemy zarówno jako świat, w którym żyjemy, jak i geopolityczne terytorium, o które nieustająco toczą się wojny. Stosowanie dużej litery świadczy o naszym szacunku do praw środowiska naturalnego w dobie antropocenu.

Czyńcie sobie Ziemię poddaną. To do was, do myśliwych, Bóg skierował te słowa, bo Bóg czyni człowieka swoim współpracownikiem, aby uczestniczył w dziele stworzenia i by to dzieło było realizowane aż do końca. W nazwie «myśliwy» jest zawarte słowo myśl, co oznacza, że swoje powołanie dbania o ten dar boży, jakim jest przyroda, myśliwi realizują świadomie, rozumnie i roztropnie

– mówił z ambony ksiądz Szelest w thrillerze moralnym Olgi Tokarczuk „Prowadź swój pług przez kości umarłych”. Od wydania powieści w 2009 roku zmieniły się – mamy taką głęboką nadzieję – zarówno świadomość niebezpieczeństwa dosłownej, bezmyślnej interpretacji Księgi Rodzaju, jak i nasz stosunek do natury. Tegoroczne hasło „Czyńcie sobie Ziemię poddaną” nadal jednak budzi sporo kontrowersji. To parafraza wersów 1,28:

Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną; abyście panowali nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym i nad wszystkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi.

Szczególnie drażniące są słowa „poddana” i „panować”, którym zaproszeni na Festiwal goście przeciwstawiają inny, zgodny z biblijną intencją termin – „służyć”. Służyć i przyrodzie, i drugiemu człowiekowi, na co w encyklice „Laudato si’” zwracał uwagę papież Franciszek. Panowanie oznacza odpowiedzialność, a nie samowolną degradację przyrody i wykorzystywanie jej zasobów bez ograniczeń. W nauczaniu Kościoła katolickiego człowiek odpowiada zarówno przed Stwórcą, jak i przyszłymi pokoleniami. Aktywistki ekologiczne, które otwierają nasz nowy cykl podcastów, są bardziej radykalne i proponują korektę biblijnego wersetu. Co myślicie o haśle: „Bądźcie swojej Ziemi oddani”?

Chcemy, aby tegoroczne Nowe Epifanie stały się okazją nie tylko do interdyscyplinarnych doświadczeń estetyczno-duchowych i wspólnych rozmów o etycznej wymiarze działalności człowieka na Ziemi, ale także platformą wymiany myśli i wiedzy. Proponujemy nie tylko program dyskusji po spektaklach i filmach z udziałem publiczności, twórców i twórczyń oraz grona ekspertów i ekspertek z zakresu m.in. edukacji i etyki ekologicznej, etyki działań wojennych, psychologii czy „wojen pokoleniowych”, ale także materiały kontekstowe. Na naszej stronie publikujemy cykl podcastów podejmujących m.in. tematy polityki ekologicznej stolicy; teksty krytyczne – w tym teologiczne – odnoszące się do hasła Festiwalu; recenzje teatralne autorstwa studentów wiedzy o teatrze Akademii Teatralnej w Warszawie.

Trzonem programu są tradycyjnie spektakle – teatralne, choreograficzne, na styku z performansem – dla dorosłych i rodzin z dziećmi. O ekologicznej i często antyantropocentrycznej wymowie, dotykające wyzwań dla środowiska oraz systemów opiekuńczych, które w starzejących się populacjach wymagają zrównoważonych, pokojowych rozwiązań. Aby mówić o aktualnych problemach, twórcy sięgają po teksty literackie („Krzyżacy” w reż. Jana Klaty; „Trąbka do słuchania” w reż. Weroniki Szczawińskiej), reportaże przyrodnicze („Bioland” w choreografii Megan Doheny i Ilyi Nikurova, 14+; „Ciepłe pszczoły, zimne jelenie albo jak pozbyć się dzieci” w reż. Gabriela Gietzky’ego, 7+), czy też hasła drukowane na t-shirtach („shirtshow” w choreografii Agaty Siniarskiej i Ilji Subkoff). Wierzymy, że nie istnieje dolna granica wieku, od kiedy rozmowa o naszej planecie jest odpowiednia, dlatego w programie dla rodzin z dziećmi do lat 3 znajdą się aż trzy choreograficzne spektakle („Poruszony las” w choreografii Anny Rubiroli, „InstynkTY” w reżyserii Alicji Morawskiej-Rubczak i choreografii Moniki Kiwak; „Okruszku” Hanny Bylki-Kaneckiej). Ostatni tytuł to nie tylko premiera międzynarodowej koprodukcji adresowanej do dzieci, które jeszcze nie chodzą (od 6 do 15 miesiąca życia), ale propozycja w ramach nurtu Kulinaria. Przedstawienie to wpisuje się bowiem w dyskusję o roli karmienia jako synonimu więzi między dzieckiem a rodzinami – a w szerszym kontekście niemarnowania żywności.

Co roku prezentujemy produkcje, dla których inspiracją były procesy twórcze odbywające się w roku poprzedzającym festiwal. W 2025 roku artysta i performer Daniel Kotowski przygotował work in progress o tytule „kiss”. Twórca, który określa siebie jako niezgodnego z normą, bo jest Głuchy i nie posługuje się mową, zaprezentuje swój nowy performans „kiss to tell”, stanowiący rozwinięcie wątków z „kiss” – o pocałunku jako komunikacie, który niesie w sobie historię, napięcie, hierarchię, zgodę i przemoc.

Rdzeń programu muzycznego to koncerty muzyki dawnej. Na zaproszenie dra Marcina Boguckiego w foyer Muzeum Narodowego wystąpią zagraniczne duety: gambista Liam Byrne z lutnistą Jonasem Nordbergiem eksplorują temat afektów barokowego języka muzycznego; a sopranistka Irena Troupová z klawesynistką Coriną Marti wystąpią z repertuarem pieśni, tańców i innych utworów instrumentalnych z różnych zakątków renesansowej Europy. Festiwalowe filmy, „Yintah” w reżyserii Brendy Michell i Michaela Toledana, „Bestie” w reżyserii Rodriga Sorogoyena, nie tylko kreślą topografię współczesnych, terytorialnych konfliktów ekologicznych, ale przede wszystkim kształtują wspólną narrację o odpowiedzialności wynikającej z zobowiązań wobec ekosystemów, które degradujemy; wobec tych, dla których ziemia jest fundamentem ekonomicznego i kulturowego bytu; wobec narodów, którym odebraliśmy dostęp do ich terytoriów. Kurator filmowy Mateusz Toma w ramach Rodzinnych Nowych Epifanii zaproponował z kolei film „Dzika banda” w reżyserii Pierre’a Salvadoriego o „ostatnim” pokoleniu, któremu powierzono planetę na skraju katastrofy, gdzie instytucje i ich rodzice zawiedli.

U Tokarczuk kazanie księdza przerywa wybuch gniewu głównej bohaterki: „Czy straciliście już rozumy? A serca? Macie jeszcze jakieś serca?”. Tradycyjnie Festiwal odbywa się w czasie Wielkiego Postu – od Środy Popielcowej do Niedzieli Palmowej. To dla nas czas pogłębionej refleksji wynikającej z przeżyć estetycznych i duchowych oraz rozpoznania głębszego wymiaru ludzkiego bycia w świecie – z otwartym sercem wobec istot ożywionych i nieożywionych.

Bądźcie z nami na scenach teatralnych i w przestrzeniach instytucji kultury w całej stolicy.

Katarzyna Lemańska, Maria Kilińska i Zuzanna Lachowicz